Cortisoldagprofiel

Het cortisoldagprofiel is bedoeld voor patiënten bij wie een verstoring van het cortisolritme of de stress-as, de HPA-as, wordt vermoed. Het onderzoek kan worden ingezet bij klachten waarbij het dag-nachtritme, stressregulatie, energieverdeling of belastbaarheid mogelijk een rol speelt.

Denk bijvoorbeeld aan chronische vermoeidheid, een verstoord slaap-waakritme, moeite met opstarten in de ochtend, avondactivatie, langdurige psychische of fysieke belasting, verminderde stressbestendigheid of onverklaarde wisselingen in energie gedurende de dag.

Het onderzoek is vooral passend wanneer de diagnostische vraag niet gaat over één losse cortisolwaarde, maar over het verloop van cortisol gedurende de dag.

Indicaties voor het uitvoeren van een cortisoldagprofiel:

• Chronische vermoeidheid en energietekort
  Met name bij onverklaarde vermoeidheid of een verstoord dag-nachtritme.
• Slaapstoornissen
  Problemen met inslapen of doorslapen, vooral bij vermoeden van verhoogd avondcortisol.
• Stressgerelateerde klachten
  Langdurige psychische of fysieke stress, burn-out klachten en verminderde stressresistentie.
• Metabole ontregeling
  Insulineresistentie, schommelingen in de bloedsuikerspiegel of gewichtstoename.
• Stemmingsklachten
  Depressieve klachten, angststoornissen of prikkelbaarheid.
• Hormonale disbalans
  Bijvoorbeeld bij cyclusstoornissen, overgangsklachten of verminderde DHEA-productie.
• Cardiovasculaire risicofactoren
  Zoals hypertensie of verhoogde sympathicusactiviteit.
• Onverklaarde klachten
  Zoals duizeligheid, hypotensie of verminderde belastbaarheid.

Waarom

Cortisol speelt een centrale rol in de stressrespons, het energiemetabolisme en het dag-nachtritme. De afgifte van cortisol volgt normaal gesproken een circadiaan patroon: hoger na het ontwaken en geleidelijk lager richting de avond.

Juist dit verloop is diagnostisch relevant. Een losse cortisolwaarde geeft vaak beperkt inzicht, omdat de betekenis van cortisol sterk afhankelijk is van het moment van afname en het ritme van de patiënt.

Met een cortisoldagprofiel wordt zichtbaar hoe cortisol zich gedurende de dag ontwikkelt. Dit kan de behandelaar ondersteunen bij het beoordelen van patronen rond vermoeidheid, slaap-waakritme, stressregulatie en belastbaarheid binnen het bredere klinische beeld.

Wat

Het cortisoldagprofiel is een functioneel speekselonderzoek waarbij de cortisolspiegel op meerdere momenten gedurende één dag wordt gemeten. Speekselcortisol geeft inzicht in het vrije, biologisch beschikbare deel van cortisol.

De afname bestaat uit zeven speekselmomenten. De eerste drie afnames vinden plaats direct na ontwaken, na 30 minuten en na 60 minuten. Deze drie afnamemomenten worden in het laboratorium gepoold tot één ochtendwaarde.

Daarna volgen aanvullende afnames na 2 uur, 5 uur, 8 uur en 12 uur na ontwaken. Zo ontstaat een dagprofiel waarin het verloop van cortisol gedurende de dag zichtbaar wordt.

De grafiek laat schematisch zien dat het cortisoldagprofiel niet uit één losse meting bestaat, maar uit meerdere meetmomenten. De eerste drie afnamemomenten worden samengevoegd tot één ochtendwaarde.

Voor een betrouwbare rapportage is een zorgvuldige afname belangrijk. De patiënt houdt op de afnamedag zoveel mogelijk het eigen normale ritme aan. Het ontwaakmoment vormt het uitgangspunt voor de eerste afnames. Het is daarom niet de bedoeling om speciaal voor het onderzoek op een afwijkend tijdstip op te staan.

Kies bij voorkeur een representatieve dag waarop het klachtenpatroon herkenbaar is. Bij klachten die vooral op werkdagen optreden, geeft een gewone werkdag meestal meer informatie dan een rustige vrije dag.

Wanneer de diagnostische vraag verder gaat dan het cortisolritme alleen en ook de verhouding met DHEA relevant is, kan de Adrenale Stressindex passender zijn. 

Materiaal en afname

Materiaaltype: speeksel 7

Bekijk de testkitpagina speeksel 3/7 voor de afnamehandleiding, instructiefilm en veelvoorkomende redenen voor afkeur van speekselmonsters.